Trương Tải (1020-1077), một nhà tư tưởng lớn, một triết gia thời Bắc Tống, Ông sáng lập ra học phái Quan học, với tư tưởng Khí là bản thể của vũ trụ, ông trình bày một mô thức tồn tại độc đáo gọi là ” Nhất vật lưỡng thể “. Ông khẳng định rằng Khí âm dương luôn cảm ứng, tương tác lẫn nhau, và chính sự chuyển động biến hóa không ngừng ấy đã cấu tạo nên dòng chảy “Khí hóa lưu hành” của vũ trụ. Điều thú vị là, nguyên nhân sâu xa làm cho vạn vật chuyển động và biến hóa KHÔNG đến từ một lực đẩy bên ngoài, mà nằm ở Nội Lực của chính bản thân sự vật.

Chính mông – Càn xưng viết: “Những gì có thể tạo nên hình dạng đều là Hữu, mọi cái là Hữu đều là Tượng, mọi Hình Tượng đều là Khí”. 

Chúng ta đều biết tất cả mọi chuyển động quay tròn nhất định phải có động cơ; đã gọi là động cơ thì không thể từ bên ngoài đưa tới”. Vậy, động cơ nội tại đó là gì? Theo Trương Tải, đó chính là sự tác động tương hỗ, qua lại của nhị Khí âm dương. Sự biến hóa vô cùng tận của Khí âm dương này chính là động lực thúc đẩy toàn bộ vũ trụ không ngừng vận động và biến đổi.

Hoành cừ dịch thuyết – Hệ từ thượng viết: “Khí tụ lại, hiện ranh giới rõ ràng thì đó là hữu hình. Khí tản ra, không thấy ranh giới rõ ràng thì đó là vô hình. Vậy, khi mà Khí tụ lại, sao lại không gọi chúng là Hữu? Khi mà Khí tản ra, sao lại không theo đó gọi chúng là Vô?”. “Từ vô sinh ra hữu, biểu hiện thành vật. Từ hữu chuyển thành vô, đó là quá trình ẩn mà biến đi…đại ý là không vượt quá giới hạn hữu vô, vật tuy là thực mà gốc của thực ở cõi vô” (vật tuy thị thực, bản thị hư lai). Quá trình biến hóa được chia làm hai giai đoạn: biến hóa dần dần và biến hóa rõ rệt: “Biến là mô tả sự chuyển hóa rõ rệt, hóa là mô tả sự chuyển hóa dần dần”. Cái bên ngoài thực hữu thấy được, thì đó là sự biến; cái bên trong thực có mà không thấy được sự chuyển hóa dần dần, đó là sự hóa. Nên nói: ” Trong hóa ngoài biến, trong chậm ngoài nhanh, trong âm ngoài dương, trong hư ngoài thực “. Hai thuộc tính của tự nhiên dựa vào nhau, trợ giúp nhau, không thể khuyết một trong hai thuộc tính đó.  Sự cảm ứng âm dương phát sinh một cách tự nhiên, không liên quan đến tư duy của con người.

Để hiểu rõ hơn về Khí, chúng ta cần nhìn vào mối liên hệ của nó với Thái Hư. Trương Tải chỉ rõ, Thái Hư chính là trạng thái khởi nguyên, vô hình và bản nhiên của Khí. Khí, trong cốt lõi của nó, là bản thể của vũ trụ. Nó không đơn thuần là một thứ gì đó hữu hình, mà luôn mang trong mình các cặp Thuộc Tính tưởng chừng như tương phản nhưng lại thống nhất với nhau: hữu và vô, hư và thực, ẩn và hiện. Chính sự tương tác không ngừng của Khí âm dương làm cho thế giới vật chất quanh ta luôn chuyển động và biến hóa. Đối với Trương Tải, Khí được xem là phạm trù triết học nền tảng và cao nhất.

Từ đó, mệnh đề “Khí có âm dương, nhất vật lưỡng thể” đã trở thành một tư tưởng có ảnh hưởng sâu rộng đến các thế hệ sau này. Chính Trương Tải đã từng chiêm nghiệm: “Rất khó để nhận ra đâu là ranh giới, là mối tiếp giáp thực sự giữa cái hữu với cái vô, giữa cái hữu hình với cái vô hình. Chúng ta cần hiểu rằng, Khí khởi nguồn từ chính sự giao thoa này. Khí bao hàm cả cái hữu lẫn cái vô. Từ cái vô, Khí sinh ra một cách tự nhiên, và sự sống động, linh hoạt của Khí ấy chính là Đạo, là Dịch (sự biến dịch không ngừng của vũ trụ)”.

Cô đọng lại tư tưởng này, có thể nói như sau:

Khí năng nhất hữu vô – Khí có khả năng thống nhất và bao hàm cả cái hữu hình lẫn cái vô hình.

Hữu sinh hình, vô sinh dụng – Cái hữu hình thì tạo nên hình tướng, còn cái vô hình lại sinh ra tác dụng, công năng.

Để dễ hình dung, bạn hãy nghĩ về một chiếc cốc uống nước. Phần sứ hay thủy tinh (cái hữu) tạo nên hình dáng chiếc cốc. Nhưng chính khoảng không rỗng ở bên trong lòng cốc (cái vô) mới là thứ tạo nên tác dụng chứa đựng nước (cái dụng) của nó. Rõ ràng, cái “vô” không phải là trống rỗng vô nghĩa, mà là một phần không thể thiếu, tạo nên giá trị và công năng cho cái “hữu”.

• Bát Tự – Tử Bình
• Classical Music
• File Tài Liệu
• Sử Việt
• Đông Y