Khi bạn ăn một bát cơm nóng hổi, uống một ly nước mát, có bao giờ bạn nghĩ đến hành trình tiếp theo của chúng trong cơ thể không? Với y học cổ truyền, toàn bộ quá trình ấy là một cuộc “cộng tác” kỳ diệu của nhiều cơ quan, quan trọng nhất là Tỳ và Vị.

Vị là “biển chứa đồ ăn” – nơi bắt đầu của sự sống

Mọi thức ăn, nước uống đi vào đều phải ghé thăm Vị (dạ dày) trước tiên. Tại đây, Vị có nhiệm vụ giống như một “máy chế biến thực phẩm” – nghiền, nhào, nấu, làm mềm và phân rã đồ ăn. Chính từ công đoạn đầu tiên này, khí huyết – thứ nuôi dưỡng toàn bộ cơ thể mới được sinh ra. Vì vậy, y học cổ truyền gọi Vị là “cốc hải” – biển chứa ngũ cốc, nơi chứa đựng và khởi sinh nguồn sống.

Trong Đông y, Tỳ và Vị là một cặp “biểu lý”, luôn phối hợp chặt chẽ với nhau. Vị tiếp nhận và tiêu hóa đồ ăn. Tỳ hấp thu chất dinh dưỡng, rồi vận chuyển lên trên để nuôi cơ thể.

Điều kỳ diệu là ở chỗ: Vị ưa ẩm ướt, chủ việc “giáng” (đưa xuống) – để đẩy cặn bã xuống ruột; còn Tỳ ưa khô ráo, chủ “thăng” (đưa lên) – để đưa dưỡng chất đi nuôi cơ thể. Nhờ sự kết hợp nhuần nhuyễn “thăng – giáng”, “khô-ẩm” này mà quá trình tiêu hóa diễn ra trơn tru.

Khi Tỳ Vị gặp trục trặc – cơ thể lập tức lên tiếng

Vị không giáng được: bạn sẽ thấy đầy bụng, ăn không tiêu, buồn nôn, ăn vào lại muốn ói. Nếu Vị hỏa quá vượng thì lại tiêu hóa quá nhanh, ăn chóng đói, miệng khô, lưỡi đỏ.

Tỳ không thăng được: dưỡng chất không lên được, cơ thể mệt mỏi, tay chân nặng nề, tiêu chảy, phù thũng, đàm thấp tích tụ…

Khi Tỳ yếu, bạn sẽ cảm nhận rõ: ăn không ngon, miệng nhạt, người mệt, da xỉn, tay chân teo yếu, môi khô, thậm chí sưng bụng do nước ứ đọng (cổ trướng).

Tỳ Vị khỏe – khí huyết vượng, cơ thể cường tráng

Chất dinh dưỡng sau khi được Tỳ Vị xử lý sẽ được Tỳ đẩy lên Phế (phổi). Tại đây, khí từ đồ ăn kết hợp với khí trời ta hít vào, tạo nên Tông khí – loại khí quan trọng nuôi toàn thân. Nó:

Chạy vào mạch để thành Dinh khí – nuôi dưỡng ngũ tạng lục phủ.

Phân tán ra ngoài thành Vệ khí – giữ ấm da thịt, bảo vệ cơ thể trước gió máy tà khí.

Đặc biệt, nước và dịch trong cơ thể cũng được Tỳ hóa sinh, đưa lên Phế để lan tỏa khắp nơi:

Phần “tân” trong và lỏng nên theo khí Tam tiêu đi ra ngoài ôn dưỡng cho cơ nhục, tưới tắm cho da lông, tạo thành mồ hôi.

Phần “dịch” đặc và đục nên đi lưu hành trong xương sống, hộp sọ, bôi trơn các khớp, các màng, làm dịch mắt, dịch mũi, tai, gân, xương,…

Khí huyết từ đâu mà có? – Từ hạt cơm, miếng nước mỗi ngày

Đông y nói rất rõ: Huyết là do Tinh hoa từ đồ ăn thức uống hóa sinh mà thành. Tinh này nhờ Tỳ đẩy lên Phế, rồi vào Tâm để chuyển hóa thành huyết đỏ.

Ngoài ra, còn có một con đường nữa: Tinh trong Thận sinh Tủy, Tủy sinh Huyết.

Khi huyết không đủ hoặc không thông suốt, người sẽ lạnh tay lạnh chân, da tái, kém sắc, yếu liệt, dễ già sớm.

Tỳ Vị – cái gốc của sự sống ngay từ khi mới lọt lòng

Khi một em bé vừa rời khỏi bụng mẹ, Tỳ Vị bắt đầu làm việc để sinh ra khí huyết nuôi thân. Không có khí của Tỳ Vị, mọi hoạt động sống sẽ dừng lại. Vì vậy, người xưa có câu:

“Còn Vị khí thì còn sống, mất Vị khí thì chết”

Vì thế, muốn sống khỏe, trường thọ – hãy bắt đầu từ việc dưỡng Tỳ Vị. Ăn uống điều độ, ăn chậm nhai kỹ, tránh no quá, chú ý vận động nhẹ nhàng, tránh lạnh, giữ ấm vùng bụng – chính là cách để bồi bổ cái gốc.