Trong vũ trụ thuở hồng hoang vốn được cho là một trạng thái thuần nhất, có thể tạm gọi là “Âm” nguyên thủy – một tiềm năng vô tận chưa phân cực. Chính từ sự khởi phát của “chuyển động” – một động lực, một sự biến dịch đầu tiên – mà trạng thái đơn nhất này đã phân hóa, hình thành nên hai cực đối lập nhưng tương hỗ là Âm và Dương. Sự tương tác, giao thoa không ngừng giữa Âm và Dương tiếp tục tạo ra các cấp độ biểu hiện phức tạp hơn, đó chính là Tứ Tượng (Thái Âm, Thiếu Âm, Thái Dương, Thiếu Dương). Khi Tứ Tượng đã định hình, thì bản chất khí hóa của Ngũ Hành (Kim, Mộc, Thủy, Hỏa, Thổ) cũng đã tiềm ẩn và sẵn sàng biểu hiện từ đó, bởi Tứ Tượng chính là những trạng thái năng lượng căn bản làm nền tảng cho Ngũ Hành.

Từ nền tảng Âm Dương này, Ngũ Hành được sinh thành, và điều quan trọng là trong bản thân mỗi Hành lại tiếp tục hàm chứa và biểu thị thuộc tính Âm Dương riêng biệt. Để minh họa rõ hơn, anh em hãy xem xét hành Mộc: Giáp được xem là Dương Mộc, mang tính dương cương, khởi phát; trong khi Ất là Âm Mộc, mang tính âm nhu, uyển chuyển. Mối quan hệ giữa chúng còn sâu sắc hơn: có thể hiểu Giáp (Dương Mộc) như là phần khí – năng lượng, động năng, sự chủ đạo – của Ất (Âm Mộc); ngược lại, Ất lại đóng vai trò là phần chất – hình thể, vật chất, sự biểu hiện cụ thể – của Giáp. Cả Giáp và Ất đều thuộc về Thiên Can, đại diện cho “hành của Trời”, và chúng chính là sự phân cực Âm Dương của hành Mộc ở tầng trời. Tương tự, ở tầng đất, các Địa Chi Dần và Mão cũng được phân định Âm Dương: Dần là Dương Mộc, còn Mão là Âm Mộc, chúng là biểu hiện Âm Dương của Mộc trong “đất”.

Trong chu kỳ thời gian, mỗi Can Chi (Giáp, Ất, Dần, Mão) này đều có giai đoạn nắm giữ “quyền lực”, tức là chủ quản và có ảnh hưởng mạnh mẽ trong một tháng nhất định. Tuy nhiên, cần phân biệt rằng Giáp và Ất, do thuộc Thiên Can (“ở trên trời”), nên tính động của chúng là chủ yếu và sự xuất hiện của chúng trong một tháng cụ thể không hoàn toàn cố định qua các năm. Chẳng hạn, tháng Dần (tháng đầu tiên của mùa xuân) không phải lúc nào cũng là Giáp Dần, và tháng Mão (tháng thứ hai) cũng không nhất thiết luôn là Ất Mão; sự phối hợp Can cho tháng sẽ thay đổi theo chu kỳ Lục Thập Hoa Giáp. Ngược lại, Dần và Mão, với tư cách là Địa Chi (“ở trên đất”), lại mang tính “yên tĩnh” hơn, tức là vị trí của chúng trong chuỗi các tháng là bất biến và tuần hoàn đều đặn. Dù Can Giáp có thể “đổi dời” qua các năm, tháng Giêng (tháng đầu tiên của năm âm lịch) vẫn luôn là tháng Dần (Kiến Dần). Tương tự, dù Can Ất có “đổi dời”, tháng Hai âm lịch vẫn luôn là tháng Mão (Kiến Mão).

Khi xét về mối quan hệ tương tác giữa Giáp và Ất: nếu đứng trên phương diện khí (năng lượng, động năng), thì Giáp (Dương Mộc) sẽ tìm thấy sự thịnh vượng, sự phát triển mạnh mẽ của mình thông qua hoặc dựa vào Ất (Âm Mộc). Ngược lại, nếu xét trên phương diện chất (hình thể, sự ổn định), thì Ất (Âm Mộc) lại có được sự bền vững, sự kiên cố của mình là nhờ vào Giáp (Dương Mộc). Đây là một mối quan hệ tương hỗ, nương tựa lẫn nhau để cả hai cùng phát triển tối ưu.

Liên quan đến điều này, một số tài liệu thường mắc phải sai lầm khi diễn giải một cách quá hình tượng và máy móc rằng: Giáp Mộc là cây gỗ lớn trong rừng rậm, to khỏe nên cần phải được chặt phá, đẽo gọt; còn Ất Mộc chỉ là mầm non, cỏ mềm, dây leo nên cần được bảo vệ, không nên làm tổn thương. Cách hiểu như vậy là chưa thấu đáo đạo lý Âm Dương thực sự. Bởi lẽ, việc quy Giáp vào cây lớn và Ất vào cây nhỏ chỉ là một phép loại suy dựa trên hình tướng bên ngoài, làm mất đi ý nghĩa sâu sắc về sự tương tác giữa khí và chất, giữa tính động và tính tĩnh, giữa khía cạnh năng lượng và khía cạnh vật chất của cùng một hành Mộc theo nguyên lý Âm Dương.

Từ những lý luận và phân tích về hành Mộc như trên, anh em hoàn toàn có thể vận dụng tư duy tương tự để suy luận và thấu hiểu đạo lý Âm Dương trong các hành khác như Kim, Hỏa và Thủy. Riêng đối với hành Thổ, nó giữ một vai trò đặc biệt, được xem như là “xung khí” (khí trung hòa, khí giao hòa hoặc khí chuyển tiếp) của bốn hành Mộc, Hỏa, Kim, Thủy. Do đó, Thổ thường vượng ở những thời điểm cuối mỗi mùa (các tháng Thìn, Tuất, Sửu, Mùi), đóng vai trò chuyển tiếp giữa các mùa, và bản thân Thổ cũng mang đầy đủ khí chất Âm Dương. Trong khi đó, các hành Mộc, Hỏa, Kim, Thủy có thể được xem là sự “ngưng kết”, sự hình thành cụ thể từ cái “xung khí” nền tảng đó (hoặc từ khí Âm Dương ban đầu được Thổ điều hòa), và vì vậy, một cách tự nhiên, chúng đều phải mang trong mình thuộc tính và khí chất Âm Dương.