#05. quan hệ của Âm Dương

Thuộc tính Âm Dương của sự vật có những đặc điểm cơ bản sau:

1. Tính Tương Đối

Thuộc tính Âm Dương không phải là TUYỆT ĐỐI, mà là TƯƠNG ĐỐI. Tính tương đối này, một mặt biểu hiện ở chỗ trong một điều kiện nhất định, giữa Âm và Dương có thể phát sinh sự chuyển hóa lẫn nhau, tức Âm có thể chuyển hóa thành Dương, và Dương cũng có thể chuyển hóa thành Âm. Mặt khác, nó còn thể hiện ở tính có thể PHÂN CHIA VÔ HẠN của sự vật.

2. Tính Tương Quan

Thuộc tính Âm Dương của sự vật không phải là ĐỘC LẬP mà là TƯƠNG QUAN. Dùng Âm Dương để phân tích sự vật hoặc hiện tượng, cần phải đặt trong một phạm trù thống nhất, cùng một tầng thứ, hoặc cùng một hệ quy chiếu. Sự vật hoặc hiện tượng KHÔNG CÓ TÍNH TƯƠNG QUAN thì không thể phân chia Âm Dương. Ví dụ: Nói về một ngày, ban ngày là Dương, ban đêm là Âm.

3. Tính Phổ Biến

Thuộc tính Âm Dương của sự vật không phải là ĐẶC THÙ, mà là PHỔ BIẾN. Mọi sự vật hoặc hiện tượng có tính tương quan, đều có thể dùng Âm Dương để khái quát, phân tích các thuộc tính của chúng. Ví dụ: Nước và Lửa, Động và Tĩnh.

4. Tính Biến Hóa

Thuộc tính Âm Dương của sự vật không phải là BẤT BIẾN mà luôn BIẾN HÓA. Các loại thuộc tính Âm Dương của sự vật hay hiện tượng đều không cố định, có thể chuyển hóa trong một điều kiện nhất định. Ví dụ: Khí hậu của tháng 10 so với tháng 7 thì lạnh hơn, nên thuộc Âm; nhưng so với tháng 12 thì nó lại nóng hơn nên thuộc Dương.

5. Tính Khả Phân

Âm Dương còn có tính KHẢ PHÂN (có thể phân chia). Trong mỗi yếu tố Âm hoặc Dương lại có thể tiếp tục phân chia ra Âm và Dương. Ví dụ: Nói về một ngày, ban ngày là Dương, ban đêm là Âm. Nhưng trong ban ngày lại có thể chia tiếp: buổi sáng là DƯƠNG TRONG DƯƠNG, buổi chiều là ÂM TRONG DƯƠNG. Tương tự, ban đêm cũng có thể chia tiếp: nửa trước đêm là ÂM TRONG ÂM, nửa sau đêm là DƯƠNG TRONG ÂM.

BỐN QUY LUẬT CƠ BẢN CỦA HỌC THUYẾT ÂM DƯƠNG

1. Âm Dương Đối Lập

Học thuyết Âm Dương cho rằng, mọi sự vật đều có hai mặt Âm Dương ĐỐI LẬP nhau. Ví dụ: Trên và Dưới, Trời và Đất, Động và Tĩnh, Lên và Xuống… Trong đó, trên thuộc Dương – dưới thuộc Âm; trời thuộc Dương – đất thuộc Âm; động thuộc Dương – tĩnh thuộc Âm.

Hai mặt này có tác dụng ỨC CHẾ và RÀNG BUỘC lẫn nhau để duy trì sự CÂN BẰNG ĐỘNG THÁI. Ví dụ, thời tiết ấm áp (Dương) có thể xua bớt giá lạnh (Âm). Về chức năng sinh lý của cơ thể, cơ năng hưng phấn (Dương) và cơ năng ức chế (Âm) luôn ở trạng thái cân bằng để hạn chế lẫn nhau. Nếu trạng thái cân bằng này bị phá vỡ, tức một trong hai yếu tố trở nên quá mạnh, sẽ phát sinh vấn đề về sức khỏe.

2. Âm Dương Hỗ Căn (Nương Tựa Lẫn Nhau)

Âm và Dương KHÔNG THỂ TỒN TẠI ĐỘC LẬP, mà phải nương tựa vào nhau để cùng tồn tại. Mặt này lấy sự tồn tại của mặt kia làm tiền đề cho sự tồn tại của chính mình. Mối quan hệ này gọi là “HỖ CĂN”. Ví dụ: có Trên mới có Dưới, có Nóng (Dương) mới có Lạnh (Âm). Dương tồn tại dựa vào Âm, Âm tồn tại dựa vào Dương.

Nhìn từ góc độ triết học, Âm Dương tương hỗ là ĐIỀU KIỆN TỒN TẠI của nhau. Theo lý luận của học thuyết Âm Dương, hoạt động của cơ thể (Dương) phải được nuôi dưỡng bởi vật chất, dinh dưỡng (Âm); ngược lại, vật chất (Âm) chỉ được tạo ra thông qua các hoạt động (Dương).

3. Âm Dương Tiêu Trưởng (Lớn Lên và Mất Đi)

Sự đối lập và tương hỗ của Âm Dương không phải là bất biến, mà luôn ở trong quá trình vận động “TIÊU TRƯỞNG” (tiêu là mất đi, trưởng là lớn lên). Nói cách khác, TIÊU TRƯỞNG là tuyệt đối, còn CÂN BẰNG chỉ là tương đối.

Trong một thời điểm, có thể ÂM TRƯỞNG – DƯƠNG TIÊU (Âm lớn lên, Dương mất đi), nhưng ở thời điểm khác lại là DƯƠNG TRƯỞNG – ÂM TIÊU. Sự thay đổi của bốn mùa là minh chứng rõ rệt:

Từ Đông sang Hạ: Khí hậu ấm dần lên, là quá trình Âm tiêu – Dương trưởng.
Từ Hạ sang Đông: Khí hậu lạnh dần đi, là quá trình Dương tiêu – Âm trưởng.

Trong cơ thể, từ ban đêm đến trưa hôm sau, dương khí mạnh dần, cơ thể chuyển từ trạng thái nghỉ ngơi sang hưng phấn, đó là ÂM TIÊU – DƯƠNG TRƯỞNG. Ngược lại, từ trưa đến ban đêm, dương khí yếu dần, cơ thể chuyển từ hưng phấn sang ức chế, đó là DƯƠNG TIÊU – ÂM TRƯỞNG.

4. Âm Dương Chuyển Hóa

Trong một điều kiện nhất định, hai mặt Âm Dương có thể CHUYỂN HÓA cho nhau. Quá trình này được gọi là “VẬT CỰC TẮC PHẢN” (sự vật khi phát triển đến cực điểm sẽ chuyển hóa theo hướng ngược lại).

Nếu TIÊU TRƯỞNG là quá trình thay đổi về LƯỢNG, thì CHUYỂN HÓA là quá trình thay đổi về CHẤT. Tiêu trưởng là tiền đề của chuyển hóa, và chuyển hóa là kết quả của quá trình tiêu trưởng.

Ví dụ: Sau ngày nóng nhất của mùa hè (cực điểm của Dương), khí hậu sẽ bắt đầu trở nên mát dần. Sự chuyển hóa này là khởi nguồn và động lực cho sự sinh sôi, phát triển của vạn vật.